حامیان علمی و معنوی

درآمدی بر اندیشه سیاسی در قرن بیستم

7 شهریور 1395

قرن بیستم به دلایل گوناگون ،‌ بستر شکل گیری اندیشه های سیاسی گوناگون  و گاه متعارض بوده است. همزمان با وقوع  تحولات گوناگون و شگرف علمی ، سیاسی،  اجتماعی و اقتصادی در قرن بیستم ، در حوزه اندیشه های سیاسی نیز شاهد تحولات بزرگی هستیم.


کنگره بین المللی جامع علوم سیاسی ایران با همکاری دانشگاه های معتبر سراسر کشور، کلیه مراکز تحقیقاتی - پژوهشی و دیگر سازمان های مدیریتی با محوریت اخلاق و سیاست، اقتصاد سیاسی، علوم سیاسی و... در سال جاری در تهران برگزار می گردد. این گزارش در خصوص نظریه سیاسی که یکی از محورهای اصلی ومهم این کنگره می باشد، تهیه گردیده است. 

مقدمه

بسیاری بر این عقیده اند که اندیشه سیاسی با افلاطون شروع می شود زیرا سقراط از خود نوشته ای بر جای نگذاشت و در حقیقت، هر آنچه که از اندیشه های این متفکر  به ما رسیده است از طریق دو تن از برجسته ترین از شاگردانش یعنی افلاطون و گزنفون است. فارغ از این که با ایده موافق باشیم یا مخالف، باید اعتراف کنیم که افلاطون یکی از بزرگترین و تاثیرگذارترین اندیشمندان سیاسی در تمام طول تاریخ بشر است. افکار و اندیشه های این متفکر بزرگ یونانی در طی قرنهای متمادی در سرتاسر گیتی پراکنده شد و موافقان و مخالفان زیادی پیدا کرد به طوری که حتی در جهان اسلامی و در نزد متفکران بزرگی چون فارابی، ابن سینا و ملاصدرا از جایگاهی بس رفیع و برجسته برخوردار گردیده است. تعابیری که ملاصدرا در برخی از رساله های خود در وصف بزرگان اندیشه یونانی بویژه سقراط، افلاطون و ارسطو به کار برده است برای کمتر کسی قابل هضم و پذیرش است.

روش و منشی که افلاطون و سپس ارسطو در حوزه تفکر سیاسی از خود به یادگار گذاشتند در طی قرنهای متمادی در غرب و شرق عالم هستی ، روش مسط بود. نگاه فلسفی به سیاست که از آن به فلسفه سیاسی تعبیر می شود تا اوایل قرن هیجدهم میلادی در بسیاری از جوامع امر رایجی بود اما با تجزیه علم فلسفه در قرن های هفدهم و هجدهم و تولد علوم جدیدی مانند جامعه شناسی و ... فلسفه سیاسی عظمت و شکوه کذشته خود را از دست داد و به دنبال رایج شدن استفاده از روشهای علوم طبیعی در علوم انسانی، نظریه پردازان سیاسی کرسی فیلسوفان سیاسی را برای مدت دو قرن در اختیار گرفتند. اما این مساله دیری نپایید و در اواخر نمیه اول  قرن بیستم بار دیگر ، رویکرد فلسفه سیاسی احیا شد و اندیشه سیاسی در دامن فیلسوفان جدید قرار گرفت.

قرن بیستم به دلایل گوناگون ،‌ بستر شکل گیری اندیشه های سیاسی گوناگون  و گاه متعارض بوده است. همزمان با وقوع  تحولات گوناگون و شگرف علمی ، سیاسی،  اجتماعی و اقتصادی در قرن بیستم ، در حوزه اندیشه های سیاسی نیز شاهد تحولات بزرگی هستیم. جریانهای مختلف اندیشه ای با رویکردها و عملکردهای گوناگون در یک زمان واحد رو در روی هم قرار گرفتند و بازار مکاره ای از آراء و اندیشه های متنوع را عرضه داشتند. در این نوشته مختصر بر آنیم تا بر بعضی از مکاتب فکری و اندیشه های سیاسی رایج در قرن بیستم نگاهی کوتاه بیفکنیم.

آشنایی با برخی مفاهیم و اصطلاحات

با تامل در مطالب ارائه شده در بخش مقدمه این نوشتار ،‌ مشخص می شود که برای بحث در باره اندیشه های سیاسی با اصطلاحات و مفاهیم زیادی روبرو خواهیم شد. مفاهیمی که لازم است قبل از هر چیز در باره معنا و مفهوم آنها به اختصار توضیح داده شود. از جمله این اصطلاحات می توان به عبارتهایی چون ”فلسفه سیاسی“ ، ”اندیشه سیاسی” ، “نظریه سیاسی” ، “ ایدئولوژی سیاسی” و مانند آن اشاره کرد.

اندیشه سیاسی چیست؟

در بیانی ساده می توان گفت  که اندیشه ، به طور کلی ، عبارت است از محصول ماندگار تفکر بشری در زمینه های مختلف که به منظور حل مشکلی خاص، پاسخ به یک سوال یا رفع یک نیاز مادی یا معنوی شکل می گیرد. به عبارت دیگر می توان گفت که تولید اندیشه امری تصادفی نیست و نیازمند وجود انگیزه ای خاص است. به همین ترتیب می توان گفت که اندیشه سیاسی نیز عبارت است از تراواشات فکری بشری که به مسائل سیاسی و اجتماعی معطوف است.

بر این اساس گفته می شود که اندیشه سیاسی، دارای ویژگی های مشخصی است که برخی از آنها عبارت است از:

- عینی و عملگراست:‌ یعنی به واقعیتها توجه دارد و پاسخ به مشکلات و معضلات سیاسی موجود در جامعه شکل می گیرد.

- موقتی است: یعنی با توجه به تعامل بین اندیشه سیاسی و مسائل موجود در جامعه ، طبیعی است اگر گفته شود که هر عصر و زمانه ای اندیشه سیاسی خاص خود را دارد.

- روز آمد می شود: به عبارت دیگر، اندیشه سیاسی در بستر زمان متحول شده و صیقل می خورد. این امر از آنجا ناشی می شود که شکل گیری اندیشه سیاسی همواره فرآیندی تاریخی است و بر اساس اندیشه های عرضه شده در دوره های گذشته تکوین می یابد.

- در قالبهای مختلف ارائه می شود: اگر چه در گذشته های دور، اندیشه سیاسی در قالب رساله های سیاسی ارائه می شد ولی در عصر حاضر ،‌اندیشه سیاسی را می توان در قالبهای متنوعی چون شعر ، داستان(رمان)، قوانین و مقررات، معماری و به طور کلی هنر مشاهد کرد.

فلسفه سیاسی چیست؟

فلسفه سیاسی نیز عبارت است از تلاش فکری فیلسوفان برای فهم مسائل سیاسی که دارای ویژگی ها و خصوصیات مشخصی است، برخی از این ویژگی ها عبارتند از:

- مبتنی بر یک دستگاه فلسفی خاص است:به عبارت دیگر، فیلسوف سیاسی در حقیقت، ابتدا یک فیلسوف محض است که به نوبه خود ، بر یک دستگاه و مکتب فلسفی خاص تکیه زده است. اندیشه سیاسی فیلسوفان سیاسی به شدت متاثر از این دستگاه فلسفی است و معمولا نمی توان بین اندیشه های سیاسی آنان و خطوط کلی اندیشه های فلسفی آنان تعارض و اختلافی پیدا کرد.

- انتزاعی است: یعنی بر خلاف اندیشه های سیاسی که کاملا عینی است و به واقعیتهای جامعه توجه دارد، فلسفه سیاسی بیشتر مجذوب حقیقت است تا واقعیت. بنابراین مدار اصلی بحث فیلسوفان سیاسی ، اهداف عظیم بشری مانند فضیلت، عدالت، خیر عمومی  و امثال آن است.

- آرمان گرا است:‌ هدف اصلی فیلسوفان سیاسی معرفی بهترین شکل حکومت یا مدینه فاضله است. مدینه فاضله ، جامعه ای آرمانی است که از نظر فیلسوف سیاسی بهترین شکل اجتماع بشری است و همه امور در به گونه ای سازماندهی شده است که کلیه انسانها در این جامعه در سعات، آرامش، آزادی و رفاه کامل به زندگی خود ادامه می دهند.

-  نرماتیو و اخلاق گراست: فلسفه سیاسی با اخلاق پیوندی نزدیک دارد و به همین دلیل رویکردی تجویزی داشته و بیشتر باید و نبایدهای اخلاقی سخن می گوید.

نظریه سیاسی چیست؟

به دنبال طرح ضرورت استفاده از روشهای علوم تجربی در علوم انسانی و اجتماعی ، علم سیاست متولد شد و بر همین اساس دانشمندان علوم سیاسی موظف بودند تا یافته های علمی خود را در قالب تئوریها و نظریه هایی خاص ارائه نمایند. نظریه پردازی در علم سیاست از حدود قرنهای هیجدهم میلادی آغاز شد و در قرن بیستم به اوج خود رسید اما به دنبال به چالش کشیده شدن مبانی اصلی روش علمی ، یعنی مکتب پوزیتیویسم (اثبات گرایی) در اواخر قرن بیستم نظریه پردازی سیاسی تا حدود زیادی تعدیل شد. برخی از ویژگی ها و خصوصیات نظریه سیاسی عبارتند از:

- استفاده از روش علمی :یعنی مبتنی بر آزمایش و تجربه بوده و هدف اصلی آن گسترش علم از طریق انجام تحقیقات گوناگون در حوزه مسائل سیاسی است.

-   کشف قانونمندیها: از آنجا که هدف اصلی تمامی علوم کشف قانونمندیهای حاکم بر پدیده های مورد مطالعه است، نظریه پردازان سیاسی نیز به دنبال کشف قوانین حاکم بر پدیده های سیاسی هستند.

-  تبیین صرف: نظریه های سیاسی بیشتر به دنبال تبیین پدیده ها هستند و  علاقه چندانی به ارائه راه حل ندارند. اگر چه باید توجه داشت که به طور طبیعی در فرآیند علت یابی حوادث و وقایع سیاسی ، گامهای اساسی نیز برای ارائه رهنمود و راه حل برداشته می شود.

ایدئولوژی سیاسی چیست؟

ایدئولوژی سیاسی نوعی تفکر سیاسی که بر مبنای برخی اصول اولیه از پیش پذیرفته شده شکل می گیرد، اصولی که از نوعی جزمیت و قطعیت برخوردار بوده و از هر گونه انتقادی مصون است. برخی از خصوصیات ایدئولوژی سیاسی عبارتند از:

-  کارویژه تبلیغاتی دارد: این گرایش فکری بیشتر به دنبال ایجاد تعهد و ایمان در بین پیروان خود بوده و به طور کلی ، پیروان خود را از هر گونه تفکر و تعقل منع کرده و در نهایت ، خواهان اطاعت محض آنها از نظام و دولت ایدئولوژیک است. به همین دلیل تبلیغات و مبلغین سیاسی در این رویکرد از اهمیت بسیار زیادی برخوردراند.

- مشروعیت ساز است: مهمترین کارکرد ایدئولوژی سیاسی، توانایی مشروعیت سازی آن است. ایدئولوژی سیاسی این توانایی را دارد تا نظام سیاسی حاکم را در میان توده مردم مشروع جلوه داده و آنها را با میل و رغبت کامل به اطاعت وادارد.

- ساده انگاری: ایدئولوژیهای سیاسی برای مسائل و مشکلات موجود در حامعه راه حل های بسیار ساده ارائه می دهند. نکته جالب توجه این است که پیروان نظامهای مبتنی بر ایدئولوژیهای سیاسی بدون هیچ گونه تامل و دقت خاص، این راه حل ها را پذیرفته و به آنها عمل می کنند.

- انعطاف ناپذیر است: ایدئولوژیهای سیاسی بسیار جزم گرا بوده و در اعمال دیدگاهها و نظریات خود معمولا به خشونت متوسل می شوند.

فلسفه سياسي

متفكراني كه در گسترده ترين پهنه سياست، به مطالعه آن مي پردازند، پيش از آن كه محقق مسائل سياسي باشند، فيلسوف اند. فلاسفه اي مانند افلاطون، هگل، و جان ديويي، به مسائلي مانند شناخت شناسي(1)(نظريه هاي معرفت)، زيبايي شناسي(2) (نظريه هاي هنر)، و فلسفه اخلاق(3)(نظريه هاي اخلاقي) پرداخته و بسياري از سطوح مفهوم قدرت سياسي را مورد مطالعه قرار مي دهند. تجزيه و تحليل اين متفكران، در مورد اين كه چگونه افراد با حكومت خود ارتباط برقرار مي كنند، در چارچوبي بسيار گسترده مطرح شده و ذات جهان و جامعه را دربرمي گيرد. اين متفكران را به اين دليل كه پرسش هاي كلي و پهن دامنه اي را مطرح مي كنند، در زمره فلاسفه سياسي به شمار مي آورند.

نظريه سياسي سيستماتيك

يكي ديگر از مقوله هاي طبقه بندي كردن انديشه هاي سياسي، نظريه پردازي سياسي سيستماتيك است. اين مقوله را معمولاً نظريه سياسي نيز مي خوانند. عالمان سياست ميان نظريه سياسي سيستماتيك و فلسفه سياسي تمايز قائل مي شوند. اين تمايز از اين نظر اهميت دارد كه نظريه پردازان سياسي سيستماتيك فقط به مطالعه مسائل سياسي مي پردازند. تجزيه و تحليل آن ها به پرسش هايي كلي مثلاً درباره حقيقت، يا ديگر مسائل غيرسياسي، كه مورد توجه فلاسفه سياسي است، مربوط نمي شود. كساني مانند آلكساندر هميلتن(4)، جيمز مديسون(5)، و جان جي(6) كه قانون اساسي آمريكا را در سال هاي 1787-88 طراحي كردند در زمره نظريه پردازان سياسي سيستماتيك قرار مي گيرند. پرسش اساسي آن ها اين بود كه چگونه مي توان حكومتي را به وجود آورد كه بتواند به جامعه نظم داده و براي مردم مفيد باشد. نيكلا ماكياولّي، متفكر دوران رنسانس ايتاليا نيز در زمره همين نظريه پردازان قرار مي گيرد. مسئله اساسي مورد توجه او شيوه هاي به كارگيري قدرت سياسي و ساختن يك دولت نيرومند بود.

نظريه سياسي تجربي

نظريه هاي سياسي زماني بهتر مي توانند كارآمد و قابل استفاده باشند كه بتوانند به نوعي خود را با رفتارها و باورهاي سياسي عيني و واقعي منطبق كنند.برخي از نظريه پردازان سياسي تجربي حتي از اين هم فراتر رفته و بنيان مطالعات خود را بر داده هاي كمي استوار مي كنند. بسياري از عالمان سياست قرن بيستم، خصوصاً در كشورهاي مغرب زمين، نظريه اي را ذات و جوهر علم سياست مي دانند كه اساسش بر داده هاي كمي استوار باشد. بنابراين، نظريه سياسي تجربي نظريه اي است كه بنيان و اساسش بر داده هاي كمي استوار باشد.

كساني كه اين نوع نظريه سياسي را به كار مي گيرند، با شدت و ضعف هاي متفاوت، چنين ادعا مي كنند كه مطالعات آن ها به همان اندازه علمي است كه مطالعات عالمان فيزيك علمي. پرسشي كه در اين جا مطرح مي شود اين است كه روش علمي چگونه روشي است و آيا مي توان مطالعات علوم انساني را در حد مطالعات علوم تجربي، علمي تلقي كرد؟(7) در پاسخ به اين پرسش، بحث و جدل هاي بسياري شده است، اما با وجود نظرات و عقايد متفاوت، آن چه روشن و قابل اهميت است اين است كه نظريه سياسي تجربي، با سخت گيري در مورد داده هاي كمي، عيني و واقعي، خدمت شاياني به درك بهتر مسائل سياسي، گرچه در سطحي بسيار محدود كرده است.

يكي از مشكلات اصلي دانشجويان انديشه هاي سياسي اين است كه نظريه سياسي تجربي، زندگي سياسي را در سطحي بسيار محدود مورد مطالعه قرار مي دهد. اين نظريه ها داده هاي كمي را به صورتي گسترده به كار گرفته و تجزيه و تحليل مي كنند. آن ها همچنين به فرضيه هايي در مورد خواسته هاي فردي و رفتارهاي عقلاني متكي اند كه به طور دقيق و با مفاهيمي منطقي تعريف شده باشند. از اين رو، نظريه پردازان تجربي، در رهيافت ها و محاسبات سياسي خود، مدعي بي طرفي و دخالت ندادن ارزش هاي خود در نظريه هاي شان هستند. اين ادعا خلاف رهيافت هاي فلسفه سياسي، نظريه پردازي سيستماتيك سياسي، و ايدئولوژي است، چرا كه آن ها به صورتي آشكار هنجارها، باورها، و ارزش ها را در تجزيه و تحليل خود دخالت مي دهند.

نظريه پردازان سياسي تجربي به اين دليل مي توانند مدعي بي طرفي و دخالت ندادن ارزش ها در تجزيه و تحليل خود باشند كه توجه چنداني به موضوعات زندگي گسترده تر سياسي نمي كنند. اما، در علوم اجتماعي، نوشته ها و تجزيه و تحليل هاي بسيار نادري را مي توان يافت ( اگر بتوان يافت ) كه از دخالت ارزش ها و باورها بري باشند. دانشجوياني كه كارهاي تحقيقاتي اين نظريه پردازان را مطالعه مي كنند مي توانند به راحتي به فرضيه هاي ارزشي، كه در روش هاي به كار برده شده از سوي آن ها وجود دارد، پي ببرند. مثلاً، براي مطالعه نرخ جرايم يك جامعه، فرضيه هاي ارزشي زيادي درباره عوامل تعيين كننده يا تأثيرگذار بر جرائم خشونت بار وجود دارد: اين كه جرم جدي به چه جرمي گفته مي شود؟ آيا جرايمي را مي توان يافت كه مجرم نداشته باشد؟ اين فرضيه ها منعكس كننده حضور ارزش هاي فرهنگي در مطالعات ميداني است، و اين گونه متغيرها را به دشواري مي توان در تجزيه و تحليل تجربي مورد آزمون قرار داد.

اگرچه نظريه پردازان سياسي ديدي انتقادي نسبت به نظريه سياسي تجربي دارند، اما اين نوع نظريه پردازي، زماني كه به دقت تنظيم شده و قاعده مند شود، مي تواند به درك بهتر ما از رفتارهاي سياسي كمك كند. به طور خلاصه مي توان گفت كه نظريه سياسي تجربي اطلاعات مهمي را در اختيار نظريه پردازان مي گذارد تا از طريق آن ها بتوانند براي پرسش هاي متعدد سياسي، پاسخي به دست آورده و شايد آن را تعميم دهند.

علاقه مندان می توانند برای آشنایی با دیگر محورهای همایش علوم سیاسی ایران و اطلاع از نحوه ثبت نام لینک های مربوطه را کلیک نمایند.

برچسب ها: دومین همایش بین المللی علوم سیاسی ایران، همایش ، همایش بین المللی ، معرفی همایش ، گواهی ، گواهی نامه ، کارشناسی ارشد ، دکترا،PHD، مقاله ، پوستر ، مجلات برتر ، فراخوان مقاله ، پایان نامه، جزوه های ارشد ، کنکور ارشد ، گواهی نامه کنگره ،اندیشه سیاسی، گواهی نامه کنفرانس ، گواهی نامه همایش ، چاپ مقالات


214
مطالب مرتبط


لطفا با تكميل فرم ، نظرات ، پيشنهادات و انتقادات خود را در مورد مطلب منتشر شده با ما در ميان بگذاريد.
پيام شما پس از تاييد توسط مدير سايت ، منتشر خواهد شد.
 

 
Captcha


 
سامانه ثبت نام

تماس با ما

02136621319

02133699094

02189786524

conf.ntpco[at]gmail.com

مرکز همایش های بین المللی توسعه ایران