دومین همایش جامع بین المللی علوم سیاسی ایران




حامیان علمی و معنوی

ایدئولوژی!

9 شهریور 1395

اصطلاح  ایدئولوژی (ideologie ) نخستین بار در سال 1796 میلادی توسط دوستوت دوتراسی استعمال شد


نخستین کنگره بین المللی جامع علوم سیاسی ایران  باحضور اساتید، کارشناسان سیاسی، دانشجویان و پژوهشگران این عرصه در قالب پنل ها، نشست های تخصصی، کارگاه های آموزشی و ارایه مقالات تخصصی در این حوزه ها جهت ارتقاء سطح و توسعه کیفی حوزه­ های مختلف دانش سیاسی و نیروهای متخصص و بهبود امور آموزشی و پژوهشی، به بحث و تبادل نظر خواهند پرداخت.این گزارش توسط واحدپژوهش این کنگره آماده گردیده است.

اصطلاح  ایدئولوژی (ideologie ) نخستین بار در سال 1796 میلادی توسط دوستوت دوتراسی استعمال شد. وی متعلق به کانون متفکران فرانسوی  عصر روشنگری بود. متفکرانی که از اندیشمندان انقلاب فرانسه به شمار می­آمدند. لامارک زیست شناس، لاپلاس ریاضیدان، لاوازیه شیمیدان از همین جریان بودند. ایشان با پیروی از روش تجربی در شناخت و تاثیر پذیری از فلسفه روشنگری پیرو جنبشی بودند که اندیشه فلسفی را نشان­گر دوران طفولیت انسان دانسته و سخت به دانش تجربی اعتقاد داشت. این واژه در بستر دانش جدید و برای درک و بیان «ریشه اندیشه ها» وضع شده بود. اما مدلول آن به مجموعه اندیشه­ها، ارزش­ها و پندارهایی گفته می­شد که در رابطه با جامعه و تاریخ بوده و فرد یا گروه خاصی حامل آنند. ایدئولوژی نزد مارکسیستهای اولیه، نخست به مفهوم آگاهی کاذب و مسخ شده  طبقه­ای خاص درباره مسائل اجتماعی بود ولی به مرور زمان بار معنایی منفی آن کم شد. سپس مفهوم جامعه شناختی  و  بی­طرفانه­ای یافت كه  به مجموعه اندیشه­ها و پندارهایی گفته می­شد که توده مردم درباره جامعه دارند.

رنگ علمی ایدئولوژی نخست توسط  ناپلئون بناپارت دگرگون شد سپس مارکس معنای کاملا جدیدی به آن داد . واضعان این اصطلاح می­خواستند بر پایه علم نوبنیاد خود، یعنی شناخت اندیشه­ها، ذهن انسان را از پیش داوری­ها تهی کنند. اما این امر با سلطنت خودکامه ناپلئون در تعارض بود. از اینرو ناپلئون که با کمک همین روشن اندیشان روی کار آمده بود پس از شکست در روسیه و سست شدن پایه­های  قدرتش سعی در مخالفت با این­گروه نمود و ایدئولوژی رادانش افرادی بیکار دانست و علم ایشان را نیز امری بیهوده معرفی نمود. وی این وصف را در مقام تحقیر برای كسانی به كاربرد كه دلبسته مطالعه درباره تصورات هستند و چندان كه از عمل غافل می­مانند، مرد عمل هم نیستند. او این گروه را ایدئولوگ خواند.

  مارکس ایدئولوژی را به معنای اندیشه ای دانست که در ارتباط با رفتار اجتماعی و سیاسی طبقه حاکم و برای توجیه وضعیت موجود سازمان می یابد. وی ایدئولوژی را اندیشه ای کاذب می دانست این اندیشه کاذب شامل مجموعه عقاید، باورها و اعتقاداتی می­شود که به عمل اجتماعی جهتی خاص می دهد. گرچه در کاربرد مارکس ایدئولوژی معنایی منفور داشت اما بعدها معنایی مثبت نیز یافت.  ایدئولوژی از قرن نوزدهم به بعد همچنان به معنای باورها و اندیشه ها و ارزش های ناظر بر رفتار اجتماعی و سیاسی به کار می رود.

  اما غیر از این برداشت­ها تعاریف دیگری نیز در تاریخ تمدن غرب از ایدئولوژی ارائه شده است. برخی از تعاریف رایج  عبارتند از:

1- فرایند تولید معانی ، علایم و ارزش ها در زندگی اجتماعی

2- مجموعه ای از اندیشه­های مختص گروه یا طبقه خاص

3- اندیشه هایی که مشروعیت بخشیدن به قدرت سیاسی حاكم را یاری می دهند.

4- ارتباطاتی که منظماً تحریف می شوند.

5- اشکالی از تفکر که بر اثر منافع اجتماعی برانگیخته می شوند.

6- ترکیب گفتمان و قدرت

7- مجموعه باورهای عمل محور

8- فرایندی که از طریق آن زندگی اجتماعی به واقعیت طبیعی بدل می شود .

  اما برخی از متفكران اسلامی همچون استاد مطهری  ایدئولوژی را مساوی مکتب دانسته اند. ایشان در تعریف ایدئولوژی می گوید: ایدئولوژی یک تئوری کلی ، طرح جامع وهماهنگ و منسجم است که هدف اصلی آن کمال انسان و تامین سعادت همگانی است و در آن خطوط اصلی و روش­ها ، باید ها و نباید ها ، خوبها و بدها ، هدف­ها و وسیله ها ، نیازها ودردها و درمان­ها ، مسئولیتها و تکلیف ها مشخص باشد و منبع الهام تکالیف و مسئولیتها برای تمام افراد باشد .....از نظر ایشا ن ایدئولوژی با مفهوم قرآنی شریعت یکی است. نیاز به ایدئولوژی همواره در جوامع بوده است و هر چه انسان بیشتر رشد کرده نیاز به این فلسفه زندگی افزونتر شده است .  رشد و تكامل علمی و عقلی بشر عواطف و پیوند های احساسی انسان­ها را تضعیف نموده است و در این شرایط آنچه به بشر امروز و به طریق اولی به بشر فردا آرمان مشترك می دهد و ملاك خیر و شر برای او می گردد یك فلسفه زندگی انتخابی، آگاهانه ، آرمان خیز  ، مجهز به منطق و به عبارت دیگر یك ایدئولوژی جامع است .

   از نظر استاد ایدئولوژی­ها بر دو نوع­اند: ایدئولوژی انسانی و ایدئولوژی گروهی. ایدئولوژی انسانی یعنی ایدئولوژی­هایی که مخاطب آن نوع انسان  است نه یک گروه یا طبقه خاص. و در مقابل ایدئولوژی­های گروهی داعیه رهایی و نجات و پیشرفت گروهی خاص را دارند. هر کدام از این ایدئولوژی­ها مبتنی بر نوعی نگاه ویژه درباره انسان است. ایدئولوژی انسانی مانند ایدئولوژی اسلامی به فطرت و امری مشترک میان همه انسانها معتقد است. همان وجدان فطری صلاحیت دعوت، مخاطب شدن و حركت را به انسان می­دهد. ایدئولوژی گروهی معتقد است شعور و وجدان انسان تحت تاثیر عوامل محیطی و فرهنگی شکل  می گیرد. انسان مطلق صرف­نظر از عوامل تاریخی یا اجتماعی خاص نه شعور دارد و نه وجدان و نه صلاحیت دعوت و خطاب. فلسفه های قومی و ملی چنین دیدی نسبت به انسان دارند. خاستگاه  این فلسفه ها  منافع طبقاتی ویا احساسات قومی و نژادی و فرهنگ قومی است.

  از سوی دیگر بدیهی است كه تنها یک ایدئولوژی  آن ­هم ایدئولوژی  انسانی و نه گروهی، ایدئولوژی یگانه و نه  مبتنی بر تقسیم و تجزیه انسان، ایدئولوژی  فطری و نه سودگرایانه  می­تواند ماهیت انسانی  داشته باشد و بر مبنای ارزشهای انسانی تکیه کند.

ویژگی های ایدئولوژی

  با استفاده از کلمات استاد مطهری می­توان ویژگی­های ذیل را برای ایدئولوژی برشمرد:

1- ایدئولوژی بر مبنای جهان­بینی است. جهان بینی نظر درباره جهان است آنچنان که هست (دیدگاه توصیفی) وایدئوژی نظر درباره انسان است آنچنانکه باید باشد. (دیدگاه هنجاری یا دستوری)

2- تبیین ایدئولوژی جامع و وضع قانون صحیح برای انسان تنها توسط خداوند که عالم به مصالح فردی و اجتماعی و دنیوی و اخروی اوست میسر است.

3- ایدئولوژی هم نیازمند پایه­های فلسفی است وهم محتاج پایه ایمانی. پایه فلسفی مبانی ایدولوژی را منطقی و مستدل می­سازد و پایه ایمانی آرمان­ساز است و به عواطف انسان وگرایش­های او مرتبط می­شود.

4- ایدئولوژی پذیرفتنی و جذب شدنی است نه گردن نهادنی. با توجه به نکته سوم ایدئولوژی مبتنی بر ایمان است و ایمان حقیقتی است که با زور و به خاطر مصلحت تحقق پذیر نیست؛ بنابراین ایدئولوژی نیز با زور و اجبار محقق نمی­شود. شاید انسان به اجبار به مطلبی گردن نهد اما ایدئولوژی گردن نهادنی نیست.

5- ایدئولوژی برنامه­ای جامع است که اختصاص به شرایط زمانی و مکانی خاص ندارد. یعنی چنین نیست که هرفردی با تغییرشرایط زمانی ومکانی نیاز به ایدئولوژی های مختلف داشته باشد. البته این حکم درباره ایدئولوژی فلسفی که مبتنی بر اصول اولیه و بدیهیات اولیه است یا ایدئولوژی مذهبی که برپایه وحی ونبوت است جاری می­شود اما ایدئولوژی علمی که برپایه جهان بینی ناپایدار علمی است از چنین امتیازی بهره­مند نیست.

6- گذشته ازاینکه انسان در شرایط مختلف به ایدئولوژی های متعدد نیازمند نیست، خود ایدئولوژی نیزبا تکامل و تحول جامعه دگرگون نمی­شود. در فرهنگ اسلامی آنچه در بستر تغییرات زمانی و مکانی و شرایط فرهنگی تحول و تکامل می­پذیرد اجتهاد اسلامی است نه ایدئولوژی اسلامی.

7- انسان همواره به ایدئولوژی نیازمند است و پیشرفت علوم نه تنها احتیاج  او به ایدئولوژی را برطرف نمی­کند بلکه افزونتر نیز می­سازد.

ایدئولوژی سیاسی چیست؟

ایدئولوژی سیاسی نوعی تفکر سیاسی که بر مبنای برخی اصول اولیه از پیش پذیرفته شده شکل می گیرد، اصولی که از نوعی جزمیت و قطعیت برخوردار بوده و از هر گونه انتقادی مصون است. برخی از خصوصیات ایدئولوژی سیاسی عبارتند از:

-  کارویژه تبلیغاتی دارد: این گرایش فکری بیشتر به دنبال ایجاد تعهد و ایمان در بین پیروان خود بوده و به طور کلی ، پیروان خود را از هر گونه تفکر و تعقل منع کرده و در نهایت ، خواهان اطاعت محض آنها از نظام و دولت ایدئولوژیک است. به همین دلیل تبلیغات و مبلغین سیاسی در این رویکرد از اهمیت بسیار زیادی برخوردراند.

- مشروعیت ساز است: مهمترین کارکرد ایدئولوژی سیاسی، توانایی مشروعیت سازی آن است. ایدئولوژی سیاسی این توانایی را دارد تا نظام سیاسی حاکم را در میان توده مردم مشروع جلوه داده و آنها را با میل و رغبت کامل به اطاعت وادارد.

- ساده انگاری: ایدئولوژیهای سیاسی برای مسائل و مشکلات موجود در حامعه راه حل های بسیار ساده ارائه می دهند. نکته جالب توجه این است که پیروان نظامهای مبتنی بر ایدئولوژیهای سیاسی بدون هیچ گونه تامل و دقت خاص، این راه حل ها را پذیرفته و به آنها عمل می کنند.

- انعطاف ناپذیر است: ایدئولوژیهای سیاسی بسیار جزم گرا بوده و در اعمال دیدگاهها و نظریات خود معمولا به خشونت متوسل می شوند.

پایان ایدئولوژی

  نقش آفرینی مارکسیسم در صحنه بین الملل، که ناشی از ایدئولوژی آنان بود، از یک سو و وقوع یک جنگ مصیبت بار و پرخسارت در غرب که معلول ایدئولوژی قلمداد می شد، از سوی دیگر؛ و همچنین چالش­های ایدئولوژیک دو ابرقدرت شرق و غرب باعث شد اولاً درک عمیق تر ی نسبت به ایدئولوژی ایجاد شود ثانیا نگرانی و تنفر از ایدئولوژی بیشتر گردد . در نتیجه در دهه های 50 و 60 نظریه ای باعنوان پایان ایدئولوژی شکل گرفت . این اصطلاح اولین بار توسط «ادوارد شیلز » در کنفرانس سال 1955 به کار رفت.[  این  مسئله طی دو دهه به طور متناوب کانون توجه صاحب­نظران لیبرال و محافظه کار همچون هاناآرنت، کارل پوپر،  ریموند آرون و سیمور لیپیست قرار داشت  و پس از انقلاب اسلامی همراه با سایر کشورهای جهان سومی وارد ایران شد .این ورود بدون توجه به ریشه ها و زمینه های آن و اینکه بخشی از جنگ سرد علیه کمونیسم بود، صورت گرفت.

  تافلر و هابرماس پایان ایدئولوژی را خصیصه تمدن جدید و حاصل فرآیند عقلانی شدن جهان در تمدن غربی می دانند اما روشن است که این نظریه با توجه به نگاه ابزارگرایانه ایشان به ایدئولوژی، تغییر آن با تغییر شرایط و محدود دانستن اهداف انسان به حیات مادی است.

علاقه مندان می توانند برای اطلاع از محورها و تاریخ های مهم نخستین کنگره بین المللی جامع علوم سیاسی ایران   لینک های مربوطه را کلیک نمایند.

برچسب ها: علوم سیاسی ، نظریه سیاسی، فلسفه سیاسی، نظام های سیاسی ، تحلیل سیاسی، سیاست عمومی، اداره عموم، ایدئولوژی، نظریه بازی، اقتصاد سیاسی ،ژئوپولتیک و جغرافیای سیاسی،سیاست‌شناسی، سیاست تطبیقی، نظام‌های ملی، دادگاه‌ها و سیاست قضائی، مقاله ، پوستر ، مجلات برتر ، فراخوان مقاله ، پایان نامه، جزوه های ارشد ، کنکور ارشد ، گواهی نامه کنگره ، گواهی نامه کنفرانس ، گواهی نامه همایش ، چاپ مقالات، چاپ مقالات ISI و ISC دریافت مقاله ، اکسپت مقاله ، اکسپت مقالات ، نمایه شدن مقاله ، نمایه شدن مقالات ، ارسال گوهی نامه ، دریافت گواهی پیش از موعد ، هیات علمی ، نگارش مقاله، راهنمای نگارش مقاله ، ثبت نام ، تدوین مقاله، گواهی پذیرش مقاله ، گواه پذیرش مقالات ، اساتید ، پژوهشگران ،درباره مقاله ،نشریات معتبر ، نشریات ISIو ISC ، چاپ فوری مقاله ، راهنمای چاپ مقالات در ژورنال های معتبر ، نخستین کنگره بین المللی ، نخستین کنفرانس بین المللی ،نخستین همایش بین المللی


461
مطالب مرتبط


لطفا با تكميل فرم ، نظرات ، پيشنهادات و انتقادات خود را در مورد مطلب منتشر شده با ما در ميان بگذاريد.
پيام شما پس از تاييد توسط مدير سايت ، منتشر خواهد شد.
 

 
Captcha


 
سامانه ثبت نام

تماس با ما

02136621319

02133699094

02189786524

conf.ntpco[at]gmail.com





مرکز همایش های بین المللی توسعه ایران