حامیان علمی و معنوی

انواع نظام های سیاسی: نظام ریاستی و نظام پارلمانی

10 شهریور 1395

انواع نظام های سیاسی: نظام ریاستی و نظام پارلمانی

واحد پژوهش نخستین کنگره بین المللی علوم سیاسی ایران به بررسی تفاوتهای نظام ریاستی با نظام پارلمانی میپردازد.

دولت به معنای رایج آن در علم سیاست (Nation-State) به واحد سیاسی گفته می شود که دارای استقلال، حاکمیت،  قلمرو، جمعیت و حکومت می باشد. پیدایش و شکل گیری دولت مدرن (دولت –  ملت) به تحولات سیصد سال گذشته جهان بازمی گردد. بسیاری عقیده دارند که دولت با تعریف ذکر شده تنها پس از مجموعه قراردادهای وستفالی در سال 1648 امکان تحقق یافته است. در این ایام بود که همراه و همزمان با فروپاشی امپراتوری ها،  بتدریج دولت- ملتها جایگزین نظامهای سنتی شدند.

با کمی دقت در عناصر موجود در تعریف ارائه شده از مفهوم دولت مشخص می شود که  هر دولتی دارای یک رئیس دولت و همچنین دارای یک رییس حکومت است. رئیس دولت- ملت یا رئیس کشور مظهر وحدت ملی، هویت ملی و حل کننده اختلافات است؛ اما رئیس حکومت در واقع رئیس قوه مجریه بوده و ریاست هیات دولت را برعهده دارد.

 درنظامهای ریاستی، رئیس کشور یا رئیس جمهور، رئیس حکومت (به معنی هیات دولت) هم هست دارای مسوولیت اجرایی است. در واقع در این حالت، ریاست کشور با ریاست حکومت یکی است. به عنوان مثال رئیس جمهور آمریکا هم رئیس کشور آمریکا است و هم رئیس قوه مجریه آن.  نظام های ریاستی به  صورت جمهوری اداره می شوند. در این نظام ها بین قوا تفکیک وجود دارد و قوه مجریه تا حد زیادی مستقل از قوه مقننه است.

در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، علی رغم نظام ریاستی، مجلس بسیار مقتدر بوده و از اختیارات زیادی برخوردار است. به عنوان مثال در حالی که مجلس دارای اختیارات نظارتی بر دولت است؛ ولی در مقابل دولت برآمده از مجلس نیست و به همین دلیل ممکن است برای اجرای برخی قوانین مصوب مجلس از خود مقاومت نشان دهد.  در نظام های پارلمانی به نوعی بین ریاست کشور و ریاست هیات دولت تفاوت وجود دارد. در واقع در این کشورها رئیس کشور مقامی نمادین و تشریفاتی بوده و بیشتر وظیفه حل کننده برخی تعارضهای پیش آمده بین قوا را بر عهده دارد. در حالی که رییس هیات دولت یا نخست وزیر مسوول اجرایی کشور محسوب می شود.

روسای کشورها تا کنون در دنیا به دو گونه بوده اند. یا رییس جمهور هستند و یا شاه و ملکه. در این مدل چه رییس جمهور و چه شاه (ملکه) دارای قدرت بالای اجرایی نیستند و نوعی نماد وحدت ملی و حل برخی تعارضات را دارند. اما نخست وزیر و یا صدر اعظم دارای قدرت اصلی است. نخست وزیر در واقع و در بیشتر موارد  رهبر حزب پیروز در انتخابات پارلمانی است.  بنابراین می توان گفت که  دو گونه نظام پارلمانی وجود دارد:

1-   مشروطه سلطنتی( مانند انگلستان ، ژاپن و نروژ)

2-   جمهوری با نظام پارلمانی(مانند هند و ترکیه).

در نظامهای پارلمانی، تکیه بسیار بیشتری بر احزاب می شود. احزاب در این نظامها با رقابت جدی در سطح محلی و ملی برای کرسی های پارلمان تلاش می کنند و رهبر حزب و یا ائتلاف پیروز  به عنوان نخست وزیر معرفی می شود.

نظام ریاستی و پارلمانی و مساله مردمسالاری

باید توجه داشت که وجود نظام ریاستی یا پارلمانی الزاما به معنی وجود مردم سالاری حقیقی در آن کشور نیست.  زیرا بسیاری از رژیمهای ریاستی به دام استبداد افتاده اند. به عنوان نمونه می توان به وضعیت کشور مصر در دوران حکومت حسنی مبارک اشاره کرد. در حالی که این کشور از وجود همه نهادها و موسسات مردم سالاری بهره مند بود اما رییس جمهور این کشور با افزایش اختیارات خود تمامی این نهادها را ناکارآمد کرد و کشور را به سمت خودکامگی و استبداد کشاند.

البته این مساله اختصاص به نظام های ریاستی ندارد. نظام های پارلمانی هم می توانند به شکل استبدادی اداره شوند. به عنوان نمونه می توان به شرایط سیاسی ایران پس از انقلاب مشروطه اشاره کرد. طبق قانون اساسی مشروطه قرار بود شاه ایران دارای اختیارات اجرایی و حکومتی نباشد و فقط سلطنت کند. همچنین قرار بود مجلس شورای ملی به عنوان نماد اراده ملت به انتخاب نخست وزیر اقدام کرده و شاه نیز به عنوان نماد وحدت ملی و به عنوان رییس کشور، انتخاب مجلس را تایید نماید. اما عملا در دوران دو پادشاه رژیم پهلوی، رییس کشور، یعنی شاه دارای قدرت اصلی و سیاسی کشور بود و پارلمان و نخست وزیر، گوش به فرمان آنها بودند.

در نظامهای ریاستی معمول دنیا مانند آمریکا اگر چه رئیس جمهور دارای اختیارات زیادی است ولی در نهایت نوعی تفکیک میان هیات دولت و کنگره وجود دارد. اما در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران علی رغم نظام ریاستی، مجلس نیز دارای اختیارات زیادی است؛ به عنوان مثال، مجلس دارای اختیارات نظارتی بر دولت است. در حالی که دولت اساسا برآمده از مجلس نیست و به همین دلیل ممکن است عملا در برابر قوانینی که موافق خواست و نظرش نباشد، مقاومت نموده یا از اجرای آن سرباز زند. این تضادها در عمل موجب بروز اختلال در برخی از فعالیتهای اجرایی کشور شده است. از طرف دیگر رئیس جمهور در ایران فاقد برخی اختیارات مانند فرماندهی نیروهای مسلح و یا انحلال پارلمان است که اختیارات او را در حد یک نخست وزیر کاهش داده است.

آیا نظام پارلمانی می تواند در ایران پیاده سازی شود؟

در پاسخ به این سوال به دو مساله اساسی باید  اشاره کرد. در صورت حذف پست ریاست جمهوری و احیای نخست وزیری عملا نظام از شکل جمهوری به معنای کلاسیک آن خارج می شود. طبق تعاریف معمول علم سیاست جمهوری ها نظامهایی هستند که به ریاست رئیس جمهور اداره می شوند.  البته همانگونه که اشاره شد بین جمهوریت و مردمسالاری لزوما این همانی وجود ندارد و چه بسا نظامی جمهوری باشد اما مردمسالار نباشد و چه بسا نظامی بدون ساختار جمهوری(مثلا مشروطه)، مردمسالار هم باشد. اما باید به این نکته اشاره کرد که می بایست در صورت چنین تدابیری، راهکارهایی برای تعریف دوباره نام نظام جمهوری اسلامی اندیشیده شود. در واقع این سوال مطرح می گردد که در شرایط جدید، رییس کشور( دولت- ملت) کیست؟ شاید یک تعریف این باشد که رییس دولت- ملت، ولایت فقیه و رهبری انقلاب می باشند که به شکل غیر مسقیم توسط مردم بوسیله خبرگان انتخاب می شوند. اما با توجه به شان فراملی رهبری و جایگاه خاص مذهبی ایشان برخی مسائل در این تعریف نیز وجود دارد که باید توسط کارشناسان حقوقی و سیاسی تجزیه و تحلیل شود. راهکار دیگر این است که به جای نخست وزیر ، رییس جمهور توسط مجلس انتخاب شود که این نکنه نیز الزامات خاص خود را می طلبد.

مساله دوم این است که در نظامهای پارلمانی، تکیه بسیار بیشتری بر احزاب می شود. احزاب در این نظامها با رقابت جدی در سطح محلی و ملی برای کرسی های پارلمان تلاش می کنند و رهبر حزب و یا ائتلاف پیروز  به عنوان نخست وزیر معرفی می شود. در واقع مردم پیش از انتخابات ،رهبر احزاب و برنامه های احتمالی آنها را می دانند و بر این مبنا رای می دهند. در فرهنگ امروز سیاسی ایران با توجه به فرهنگ حزب ستیزی ، این سوال مطرح است که مبنای رقابت در چنین مجلسی چه خواهد بود؟ به نظر می رسد به منظور پویایی نظام صرفا نمی توان به  نوسازی ساختار سیاسی نظام پرداخت بلکه نوسازی فرایندها و نهادهای سیاسی و ارتقای فرهنگ سیاسی نیز باید در دستور کار باشد.

اضافه میشود نخستین کنگره بین المللی جامع علوم سیاسی ایران با محوریت: علوم سیاسی.نظریه سیاسی.فلسفه سیاسی.نظام‌های سیاسی.تحلیل سیاسی.سیاست عمومی.اداره عموم.ایدئولوژی.نظریه بازی.اقتصاد سیاسی.ژئوپولتیک وجغرافیای.سیاسی.سیاست‌شناسی و تحلیل سیاست عمومی.سیاست تطبیقی.نظام‌های ملی.دادگاه‌ها و سیاست قضائی.ابتکارات دموکراتیک.سیاست سبز.تحلیل سیاسی فراملی در تهران برگزار میگردد

برچسب ها: علوم سیاسی ، نظریه سیاسی، فلسفه سیاسی، نظام های سیاسی ، تحلیل سیاسی، سیاست عمومی، ایدئولوژی، نظریه بازی، اقتصاد سیاسی ،ژئوپولتیک و جغرافیای سیاسی،سیاست‌شناسی، سیاست تطبیقی، نظام‌های ملی، دادگاه‌ها و سیاست قضائی، ابتکارات دموکراتیک،سیاست سبز،تحلیل سیاسی فراملی،  ، معرفی کنگره علوم سیاسی، گواهی ، گواهی نامه ، کارشناسی ارشد ، دکترا،PHD، مقاله علوم سیاسی، پوستر ، مجلات برتر ، فراخوان مقاله علوم سیاسی ، پایان نامه، جزوه های ارشد ، کنکور ارشد ، گواهی نامه کنگره ، گواهی نامه کنفرانس علوم سیاسی ، چاپ مقالات علوم سیاسی، چاپ مقالات ISI و ISC دریافت مقاله علوم سیاسی، اکسپت مقاله علوم سیاسی، اکسپت مقالات علوم سیاسی، نمایه شدن مقالات علوم سیاسی، ارسال گواهی نامه ، دریافت گواهی پیش از موعد ، هیات علمی ، نگارش مقاله علوم سیاسی، راهنمای نگارش مقاله علوم سیاسی، ثبت نام ، تدوین مقاله علوم سیاسی، گواهی پذیرش مقاله علوم سیاسی ، اساتید ، پژوهشگران ،درباره مقاله علوم سیاسی،نشریات معتبر ، نشریات ISIو ISC ، چاپ فوری مقاله علوم سیاسی، راهنمای چاپ مقالات در ژورنال های معتبر ، کنگره بین المللی علوم سیاسی .کنفرانس بین المللی علوم سیاسی .نخستین کنفرانس بین المللی .نخستین کنفرانس بین المللی علوم سیاسی . نخستین کنگره بین المللی علوم سیاسی


238
مطالب مرتبط


لطفا با تكميل فرم ، نظرات ، پيشنهادات و انتقادات خود را در مورد مطلب منتشر شده با ما در ميان بگذاريد.
پيام شما پس از تاييد توسط مدير سايت ، منتشر خواهد شد.
 

 
Captcha


 
سامانه ثبت نام

تماس با ما

02136621319

02133699094

02189786524

conf.ntpco[at]gmail.com

مرکز همایش های بین المللی توسعه ایران